Bakrena ploča stara 700 godina: ratnik s odsječenom glavom možda je bio žena

Bakrena ploča poznata kao „Birdman“ (Čovjek-ptica) jedan je od najpoznatijih predmeta prethistorijske sjevernoameričke kulture, a identitet lika koji je na njoj prikazan predmet je rasprave više od stotinu godina. Figura u raskošnom ptičjem kostimu u lijevoj ruci drži odsječenu ljudsku glavu za kosu, dok u desnoj nosi toljagu ili buzdovan. Na sebi ima nabranu suknju ili pregaču, za koju se smatra da je mogla biti izrađena od ljudskih skalpova.

Predmet je visok oko 28 centimetara i danas se čuva u Smithsonian National Museum of Natural History u Washingtonu. Vodi se pod oznakom Rogan Plate 1, prema arheologu Smithsoniana Johnu P. Roganu, koji ga je 1880-ih iskopao iz grobnog humka na arheološkom lokalitetu Etowah Indian Mounds u Georgiji. Riječ je o jednoj od dvije kovane bakrene ploče pronađene prilikom tog iskopavanja.

Napravljena u Illinoisu, sahranjena u Georgiji

Iako je otkrivena u Georgiji, stručnjaci smatraju da je ploča nastala stotine kilometara dalje, u Cahokia Moundsu u Illinoisu, tokom 13. stoljeća. Pretpostavlja se da je bila porodično naslijeđe izrađeno decenijama prije nego što je trgovinom stigla na jug, u Etowah. Tamo je položena u grob osobe visokog društvenog statusa koja je, prema procjenama, umrla sredinom 14. stoljeća.

Etowah je bio naselje u kojem je od 1000. do 1550. godine živjelo više hiljada američkih starosjedilaca. Pripadao je misisipskom razdoblju, poznatom i po gradnji zemljanih humaka, kojem pripadaju i lokaliteti Moundville u Alabami i Cahokia u Illinoisu. Ove zajednice bile su povezane razgranatim trgovačkim mrežama i dijelile su zajedničku umjetničku i obrednu tradiciju koju arheolozi nazivaju Southeastern Ceremonial Complex. Sama ploča smatra se dokazom trgovine na velike udaljenosti i zajedničke ritualne kulture na jugoistoku današnjih Sjedinjenih Država.

Ratnik, plesač ili mitski junak

Lik čovjeka-ptice čest je motiv u toj tradiciji, a u literaturi se javlja pod mnogim imenima: plesni ratnik, orlovski ratnik, orlovski plesač, sokolov plesač, sokolov ratnik. Najčešće se, međutim, naziva Birdman ili Jutarnja zvijezda (Morning Star), po prethistorijskom misisipskom junaku kojeg se vezuje za poljoprivredu i ponovno rođenje.

Arheolozi su dugo polazili od pretpostavke da ploča prikazuje muškog ratnika. Arheolog Adam King u studiji iz 2004. godine pisao je da je ploča vjerovatno služila kao znak položaja dodijeljen poglavici i da ga je pratila kao simbol njegove snage među duhovima predaka.

Istaknuta desna dojka mijenja tumačenje

Studija arheologinje Billie Follensbee i historičarke umjetnosti Katie Buford iz 2017. godine dovela je tu pretpostavku u pitanje. Autorice su ukazale da spol skeleta iz groba u Etowahu nije jasan, a da su na tom lokalitetu pronađeni visokostatusni grobovi i muškaraca i žena. Analizirajući obje Roganove ploče, utvrdile su da figure imaju vitka tijela s izraženom desnom dojkom, što upućuje da bi „Birdman“ zapravo mogao biti ženskog spola.

Follensbee i Buford smatraju da bi ženski lik ratnika-ptice mogao predstavljati osobu rodno varijantnog identiteta, u skladu s poznatim fenomenom „žene muškog srca“ (manly-hearted woman) u kulturama američkih starosjedilaca — žene koja preuzima uobičajeno mušku ulogu i opremu borca. Za takve osobe trećeg roda u starosjedilačkoj Sjevernoj Americi danas se često koristi i širi pojam „two-spirit“ (dvije duše), koji su sami starosjedioci uveli 1990. godine.

Prema njihovom tumačenju, ovjekovječenje takve osobe na bakrenom predmetu, kao i njegovo polaganje u grob visokog statusa, pokazuje da je kultura američkih starosjedilaca prihvatala rodno varijantne uloge, a istovremeno slavi elitni položaj i postignuća tih „žena muškog srca“.