Gojaznost i mozak: decenije kliničke gojaznosti povezane s više oštećenja bijele mase

Ljudi koji su tokom decenija života bili izloženi kliničkoj gojaznosti u srednjim godinama pokazuju znatno više promjena u bijeloj masi mozga, pokazalo je istraživanje objavljeno u časopisu Neurology Open Access. Riječ je o tzv. hiperintenzitetima bijele mase, svijetlim područjima na snimcima magnetne rezonance koja ukazuju na oštećenje krvnih sudova i druge strukturne promjene, a dovode se u vezu s opadanjem kognitivnih sposobnosti.

Zašto je ranija nauka bila zbunjujuća

Gojaznost je povezana s povećanim rizikom od srčanih bolesti, više vrsta raka i ukupne smrtnosti, ali njen uticaj na mozak teže je bilo jasno utvrditi. Dok brojna istraživanja gojaznost dovode u vezu s ubrzanim starenjem i smanjenjem mozga, pojedine studije sugerisale su suprotno – da bi gojaznost mogla štititi od demencije i rizika od smrti. Ta pojava poznata je kao "paradoks gojaznosti".

Neuronaučnik Owen Carmichael s Univerziteta države Louisiana (LSU) kaže da su takve studije bile zaista zbunjujuće, jer su neke čak sugerisale da je veća gojaznost bolja za mozak. Prema njegovim riječima, jedan od razloga je to što istraživači nikada nisu dobro razdvojili osobe s viškom tjelesne masti kod kojih su se javile ozbiljne metaboličke posljedice od onih kod kojih nisu.

Problem je, navode autori, u indeksu tjelesne mase (BMI), koji je poznat po nepreciznosti kada se koristi za mjerenje gojaznosti i prekomjerne težine, jer ne obuhvata udio tjelesne masti ni druge zdravstvene pokazatelje.

Novi kriteriji umjesto BMI-ja

Da bi zaobišli ta ograničenja, istraživači su primijenili nove smjernice Lancetove komisije, koje razlikuju odsustvo gojaznosti, pretkliničku gojaznost (metabolički zdravu) i kliničku gojaznost (metabolički nezdravu).

Fiziolog Eric Ravussin s LSU-a, koji nije učestvovao u studiji, ali je bio član Lancetove komisije, ocijenio je da je ovo istraživanje važan primjer kako se taj okvir može primijeniti u dugoročnim studijama. Uzimajući u obzir metaboličke posljedice viška masnog tkiva tokom vremena, kako je naveo, istraživači mogu bolje razumjeti kako klinička gojaznost doprinosi zdravstvenim ishodima kasnije u životu, uključujući zdravlje mozga.

Podaci prikupljani od 1985. godine

Istraživanje se oslonilo na podatke iz Bogalusa Heart Study, dugoročnog istraživanja koje je 1972. godine počelo pratiti zdravlje grupe djece u gradu Bogalusa u Louisiani. Carmichaelov tim analizirao je podatke 190 učesnika koji su od 1985. prolazili brojne zdravstvene preglede, a između 2017. i 2025. snimljeni su magnetnom rezonancom. U tom trenutku prosječno su imali 56,5 godina.

Od 190 učesnika, njih 133 (70 posto) u nekom su trenutku života bili klinički gojazni, a udio je rastao s godinama: u dvadesetim godinama bilo ih je manje od trećine, sredinom tridesetih više od polovine, a sredinom četrdesetih više od dvije trećine.

Ta razlika jasno se odrazila na snimke mozga u pedesetim godinama. Osobe koje su bile klinički gojazne imale su više od dvostruko veći medijalni obim hiperintenziteta bijele mase u odnosu na učesnike koji nikada nisu bili klinički gojazni.

"Otkrili smo da su ljudi koji su decenijama bili više izloženi kliničkoj gojaznosti imali lošije zdravlje mozga u srednjim godinama", naveo je Carmichael.

Autori u radu zaključuju da gojaznost nije samo raširena, nego da, kada je praćena metaboličkom disfunkcijom, odnosno kliničkom gojaznošću prema novim Lancetovim kriterijima, može imati dugoročne negativne posljedice na subkliničko stanje mozga, što bi moglo uticati na kognitivno starenje.

Mogući mehanizmi i ograničenja

Studija, međutim, pokazuje samo povezanost. Ona ne dokazuje da je gojaznost u ranijim godinama života uzrokovala povećan broj promjena u mozgu. Važno je napomenuti i da hiperintenziteti bijele mase sami po sebi nisu dokaz demencije ni kognitivnog oštećenja.

Ipak, istraživači smatraju sasvim mogućim da gojaznost stoji iza promjena u bijeloj masi. U radu navode da su hipertenzija, dijabetes i dislipidemija, koji su dio novih Lancetovih dijagnostičkih kriterija za kliničku gojaznost, poznati ubrzivači bolesti malih krvnih sudova mozga, a hiperintenzitete bi mogli objasniti i drugi putevi. Gojaznost, pišu autori, karakterišu hronična upala niskog stepena i poremećaj adipokina, koji narušavaju funkciju endotela i integritet krvno-moždane barijere te podstiču oštećenje bijele mase. S mikrovaskularnom patologijom i napredovanjem ovih promjena dovode se u vezu i insulinska rezistencija, metabolička disfunkcija i masna jetra, česti kod gojaznih osoba. Ti mehanizmi zajedno, prema autorima, upućuju na to da gojaznost u ranoj odrasloj dobi pokreće vaskularne i metaboličke procese koji do srednjih godina dovode do ubrzanog oštećenja bijele mase.

Autori priznaju i ograničenja studije: grupa ispitanika bila je mala, a hiperintenziteti bijele mase posmatrani su samo na jednom setu snimaka magnetne rezonance, pa se napredovanje promjena u mozgu ne može pratiti kroz vrijeme. Buduća istraživanja, navode, mogla bi ispitati kako se te promjene razvijaju kroz niz snimanja tokom godina.