Misterija manastira koji visi nad provalijom: svecima na ikonama nedostaju oči, a niko ne zna zašto

Manastir Sumela, smješten u oblasti Trabzon na obali Crnog mora, vjekovima je bio jedno od najvažnijih pravoslavnih vjerskih mjesta u tom dijelu svijeta. Sa njegovim nastankom povezana je legenda o dvojici monaha, Bogorodici i čudotvornoj ikoni koja i danas privlači pažnju posjetilaca i istraživača.

Prema predanju, istorija manastira seže u 4. vijek. Dvojica monaha, Varnava i Sofronije, navodno su nezavisno jedan od drugog imali viziju Bogorodice koja ih je uputila ka planini iznad Trabzona. Legenda kaže da su tamo pronašli pećinu i ikonu Bogorodice za koju se vjerovalo da ju je naslikao apostol Luka. Na tom mjestu osnovali su svetilište koje je tokom narednih vjekova izraslo u veliki manastirski kompleks. Sumela je posvećena Bogorodici, a njeno ime najčešće se povezuje sa grčkim izrazom „Melas", odnosno „crna", po planini na kojoj je podignuta.

Građevina koja prkosi gravitaciji

Jedan pogled na Sumelu dovoljan je da bude jasno zbog čega je postala jedna od najprepoznatljivijih znamenitosti ovog dijela Turske. Kompleks je prilagođen gotovo vertikalnoj stijeni, a njegovo središte predstavlja crkva smještena uz prirodnu pećinu. Oko nje se nalaze kapele, monaške ćelije, biblioteka, kuhinje i druge prostorije. Manastir je tokom svoje duge istorije više puta dograđivan i obnavljan. Posebno značajan period počinje u 13. vijeku, u vrijeme Trapezuntskog carstva i dinastije Komnin, kada je Sumela dobila veliki dio izgleda po kojem je danas poznata.

Ni dolazak Osmanlija nije označio njen kraj. Nakon osvajanja Trabzona 1461. godine, manastir je nastavio da funkcioniše, a osmanski sultani potvrđivali su njegova prava i privilegije.

Freske bez očiju

Posebnu pažnju posjetilaca privlače freske na zidovima pećinske crkve. Na njima su prikazani prizori iz života Isusa Hrista i Bogorodice, kao i brojne biblijske scene. Međutim, na mnogim likovima svetaca oči su oštećene ili potpuno uklonjene. Dio fresaka stradao je tokom dugog perioda u kojem je manastir bio napušten i nezaštićen, a oštećenja su nastajala i ljudskom rukom. Za Sumelu se vezuje i priča da su pojedini posjetioci skidali dijelove boje sa fresaka jer su vjerovali da imaju iscjeliteljsku moć. Zbog vandalizma, vremenskih uslova i višedecenijske izloženosti, brojni prizori danas nose vidljive tragove oštećenja.

Napuštanje i obnova

Manastirski život prekinut je početkom 20. vijeka, u periodu velikih političkih i demografskih promjena u regionu. Nakon razmjene stanovništva između Grčke i Turske dvadesetih godina prošlog vijeka, Sumela je ostala bez monaške zajednice. Decenijama je bila napuštena, ali je vremenom postala važna turistička i kulturno-istorijska znamenitost.

Zbog opasnosti od odrona i potrebe za velikom obnovom, kompleks je 2015. godine zatvoren za posjetioce. Uslijedili su zahtjevni radovi na stabilizaciji stijena i restauraciji objekata, nakon čega je Sumela postepeno ponovo otvorena za javnost.

Danas je manastir jedna od najpoznatijih atrakcija oblasti Trabzon, a posebno mjesto ima za pravoslavne vjernike. Na praznik Uspenja Presvete Bogorodice u Sumeli se, uz posebne dozvole turskih vlasti, održavaju vjerske službe. Ipak, upravo položaj ostaje ono što ovaj manastir čini nezaboravnim — okružen šumama i planinama, na oko 1.200 metara nadmorske visine, Sumela i poslije više od hiljadu godina izgleda kao građevina koja prkosi i gravitaciji i vremenu.