Potres na Marsu otkrio aktivan rasjed ispod kanjona Valles Marineris

Valles Marineris, najveći poznati kanjon u Sunčevom sistemu, i dalje je tektonski aktivan iako se Mars smatra geološki „mrtvom“ planetom. To je zaključak studije objavljene 15. oktobra u časopisu Nature Communications, u kojoj su istraživači ponovo analizirali podatke o jednom od najjačih potresa ikada zabilježenih na Crvenoj planeti.

Riječ je o potresu označenom kao S0976a, koji je NASA-in lander InSight registrovao 25. augusta 2021. godine. Dostigao je magnitudu 4,2 i u tom trenutku bio je najsnažniji potres koji je InSight ili bilo koji drugi lander na Marsu ikada zabilježio. U maju 2022. s prvog mjesta ga je skinuo potres magnitude 4,7, pa je S0976a danas drugi na toj listi.

Potres s druge strane planete

Većina potresa koje je InSight, koji je na Mars sletio 2018. godine, zabilježio bila su slaba podrhtavanja izazvana udarima meteorita u njegovoj blizini. S0976a je bio drugačiji: duboka tutnjava koja je stigla sa suprotne strane planete, iz zapadnog dijela Valles Marinerisa.

Ponovnom analizom seizmičkih talasa istraživači su utvrdili da potres potiče iz rasjeda koji se proteže ispod kanjona, a kao najvjerovatnije objašnjenje navode tektonsko pomjeranje u toj skrivenoj pukotini u kori planete. Prema njihovom tumačenju, radi se o potresu s horizontalnim pomakom, pri kojem se blokovi kore pomjeraju vodoravno jedan pored drugog duž strmog, duboko ukorijenjenog rasjeda. Do pomjeranja je, kako procjenjuju, došlo na dubini između 20 i 40 kilometara ispod Valles Marinerisa.

Tim je simulirao i druge moguće uzroke, uključujući snažan udar asteroida i klizište unutar kanjona, ali nijedan od tih scenarija nije mogao objasniti obrasce uočene u podacima.

Prvi autor studije Jung-Hun Song s Odsjeka za nauku o Zemlji i inženjerstvo na Imperial Collegeu u Londonu u saopštenju je naveo da je Valles Marineris jedna od najspektakularnijih geoloških struktura u Sunčevom sistemu, ali da do sada nije bilo sigurno jesu li njegovi rasjedi još uvijek aktivni. Prema njegovim riječima, rezultati pokazuju da to nije samo „mrtav“ fosilni pejzaž, jer rasjedi duboko ispod kanjona i dalje mogu kliznuti i izazvati potrese, dugo nakon što su geološki procesi koji su ih oblikovali prestali. Rezultat je, kako je dodao, uvjerljiv zato što nekoliko potpuno različitih vrsta dokaza upućuje u istom smjeru.

Koautor studije Doyeon Kim, koji vodi Laboratorij za zemaljsku i planetarnu seizmologiju na Imperial Collegeu u Londonu, ocijenio je da se S0976a pokazao kao izvanredan događaj. Njegovi talasi, objasnio je, prošli su kroz jezgro i pomogli istraživačima da ispitaju najdublji dio Marsa, a sada otkrivaju i šta se dogodilo na samom izvoru. Iz jednog jedinog potresa, naglasio je Kim, može se učiti i o središtu planete i o aktivnom rasjedu ispod jednog od njenih najupečatljivijih pejzaža.

Planeta koja se smatra geološki „mrtvom“

Valles Marineris je splet međusobno povezanih usjeka i klanaca dug do 4.000 kilometara, otprilike deset puta duži od Grand Canyona. Ujedno je i do 20 puta širi i pet puta dublji, pa bi uspon s njegovog dna trajao nekoliko mjeseci. Ime je dobio po sondi Mariner 9, koja je pomogla u njegovom otkriću 1971. godine, a iz orbite je jasno vidljiv poput divovskog ožiljka na licu planete. U njegovoj blizini nalazi se regija Tharsis s najvećim marsovskim vulkanima, među kojima je i Olympus Mons, najmanje tri puta viši od Mount Everesta.

Te strukture svjedoče da je Mars nekada bio geološki aktivan, možda i više od Zemlje. Ipak, prema Evropskoj svemirskoj agenciji, naučnici smatraju da je površina planete ostala gotovo nepromijenjena skoro tri milijarde godina. Razlog je dvostruk: Mars je manji od Zemlje, pa su se njegovo jezgro i plašt mnogo brže ohladili, a planeta nema tektonske ploče. Njena vanjska ljuska gotovo je potpuno cjelovita i djeluje kao poklopac nad unutrašnjošću koja se hladi. Drugo istraživanje objavljeno iste sedmice, kako se navodi, ipak dovodi u pitanje tezu o „mrtvoj“ planeti, jer nagovještava da se ispod uspavanih vulkana još može kriti magma.

Uprkos tome, Mars ima rasjede. Oni, međutim, nisu granice između tektonskih ploča, nego više liče na ogromne pukotine u kori, od kojih su neke vidljive i na površini.

Mogućnosti za druge svjetove

Otkriće otvara mogućnost da se slična tektonska aktivnost jednog dana zabilježi i na drugim tijelima u Sunčevom sistemu. Song je istakao da studija otvara uzbudljive mogućnosti za otkrivanje seizmičke aktivnosti na planetarnim tijelima koja bi se inače smatrala geološki neaktivnima.

Otkriće ujedno naglašava koliko je važno bilježiti i proučavati potrese na Marsu, koji su zvanično otkriveni tek 2019. godine, upravo zahvaljujući InSightu. Misija InSighta završena je u decembru 2022. godine, nakon što je prašina prekrila njegove solarne panele, pa na Marsu trenutno nema instrumenta koji bi bilježio nove potrese. Arhivirani podaci, međutim, i dalje donose nova otkrića. Naučnici su u međuvremenu pronašli i starije potrese u podacima koje su landeri Viking prikupili krajem 1970-ih. Vibracije potresa koje je InSight zabilježio već su poslužile za mapiranje unutrašnjosti Marsa i dovele do više otkrića, među kojima su ostaci drevnih protoplaneta, skriveni uzrok nejednakih hemisfera planete, potencijalno aktivna perjanica u plaštu i ogroman podzemni rezervoar vode.