Rupa u ozonskom omotaču dostigla maksimum za 2026. godinu

Rupa u ozonskom omotaču iznad Antarktika dostigla je godišnji maksimum 18. septembra 2026. godine, pokazuju podaci NASA-inog Earth Observatoryja. Mjerena prosječnom veličinom od 7. septembra do 13. oktobra, u vrhuncu sezone iscrpljivanja ozona, ove godine rupa je sedma najveća u 48 godina praćenja. Ipak, nije bila tako duboka kao neke druge velike rupe u historiji bilježenja.

Ozonski sloj u stratosferi štiti život na Zemlji apsorbirajući ultraljubičasto zračenje koje oštećuje DNK biljaka, životinja i ljudi te dovodi do opekotina od sunca i raka kože. Naučnici su fenomen ozonske rupe otkrili 1985. godine, kada su istraživači Britanskog antarktičkog pregleda na stanici Halley izvijestili da se zaštitni sloj svakog proljeća dramatično stanjuje iznad Antarktika. NASA-ini satelitski instrumenti pokazali su da se prorjeđivanje proteže na razmjeru cijelog kontinenta.

Od metafore do rekorda

Riječ "rupa" nije doslovna — nijedno mjesto nije potpuno lišeno ozona. Naučnici je koriste kao metaforu za područje na kojem koncentracija ozona pada ispod historijskog praga od 220 Dobsonovih jedinica. Prije 1979. godine takve vrijednosti nikada nisu zabilježene.

Maksimalna dubina rupe naglo je rasla tokom osamdesetih: od 194 jedinice 1979. godine, preko 173 u 1982. i 154 u 1983, do 124 jedinice 1985. godine. Od 1991. koncentracije su prvi put pale ispod 100 jedinica, a najdublja rupa zabilježena je 30. septembra 1994. s tek 73 jedinice. Najveća rupa po površini bila je ona 2006. godine — rekordi u dubini i površini nikada se nisu desili iste godine.

Godišnje kolebanje veličine i dubine rupe posljedica je promjena temperature i cirkulacije u stratosferi — hladniji uslovi donose veću površinu i niže vrijednosti ozona. Upravo to se dogodilo 2026. godine, kada je neobično snažan antarktički polarni vrtlog stvorio idealne uslove za razaranje ozona nad velikim područjem.

Podatke za 2026. godinu prikupio je instrument OMPS na satelitu NOAA-20, dok su ranija mjerenja vršili instrumenti TOMS (1979–2004), OMI na satelitu Aura (2005–2011) i OMPS na satelitu Suomi NPP (2012–2025). Podaci za 1995. godinu nisu dostupni.

Utjecaj ljudi i put oporavku

Otkriće ozonske rupe otvorilo je svijetu oči prema globalnim posljedicama ljudske aktivnosti po atmosferu. Naučnici su utvrdili da hlorofluorougljici (CFC), hemikalije korištene u rashladnim uređajima i aerosolnim sprejevima od tridesetih godina prošlog vijeka, imaju i mračnu stranu. U troposferi, sloju atmosfere najbližem Zemlji, CFC-i kruže decenijama bez razlaganja i reakcije s drugim hemikalijama. Kad, međutim, dospiju u gornju stratosferu, izvan zaštite ozonskog sloja, ultraljubičasto zračenje ih razlaže i oslobađa hlor, atom koji višestruko katalizira razaranje ozona.

Globalno prepoznavanje razornog potencijala CFC-a dovelo je 1987. godine do Montrealskog protokola, sporazuma kojim se postepeno ukida upotreba i proizvodnja hemikalija koje razaraju ozon. Naučnici procjenjuju da oko 80 posto hlora u današnjoj stratosferi potiče iz ljudskih, a ne prirodnih izvora. Doprinose i ljudski proizvedeni spojevi broma, koji su daleko manje zastupljeni, ali mnogo razorniji za ozon.

Modeli sugerišu da se koncentracija hlora i drugih supstanci koje iscrpljuju ozon u stratosferi neće vratiti na nivo prije 1980. sve do kasnog 21. vijeka. Godine 2018. naučnici su izvijestili o prvim neposrednim satelitskim dokazima oporavka ozona, primijetivši 20-postotno smanjenje iscrpljivanja tokom antarktičkih zimskih mjeseci od 2005. do 2016. godine.

Godine 2019. neuobičajeni vremenski obrasci u gornjim slojevima atmosfere iznad Antarktika drastično su ograničili iscrpljivanje ozona, pa je nastala najmanja rupa od 1982. godine — što pokazuje koliko utječu godišnje varijacije u meteorologiji antarktičke stratosfere. Naučnici procjenjuju da će se antarktički ozonski sloj vratiti na nivo iz 1980. godine sedamdesetih godina 21. vijeka.