Stanovnici Anda razvili genetsku odbranu od arsena u vodi, pokazala je studija

U visoravni Puna de Atacama na sjeveru Argentine vulkanske stijene hiljadama godina ispuštaju arsen u podzemne vode. U gradiću San Antonio de los Kobres voda za piće sadržavala je oko 200 mikrograma arsena po litru — dvadeset puta više od granice koju preporučuje Svjetska zdravstvena organizacija (10 mikrograma po litru). Sistem filtracije uveden je tek 2012. godine, a područje je naseljeno najmanje 7.000, moguće i do 11.000 godina.

Da su ljudi tu preživjeli uprkos toksičnoj vodi, naučnike je zbunjivalo decenijama. Još 1995. godine primijetili su da žene s područja argentinskih Anda imaju neobičnu sposobnost metaboliziranja arsena, što se vidjelo iz metabolita u urinu. Kada arsen uđe u tijelo, enzimi ga pretvaraju kroz nekoliko hemijskih oblika. Jedan od međuoblika, monometilovani arsen (MMA), posebno je otrovan, dok se dimetilovani arsen (DMA) lakše izlučuje urinom. Stanovnici San Antonio de los Kobres proizvodili su manje toksičnog međuoblika i više onog koji se lako izlučuje.

Genetski trag prilagodbe

Evolucijske biologinje Carina Schlebusch i Lucie Gattepaille s Univerziteta u Upsali, s kolegama, analizirale su DNK iz uzoraka krvi i brisa obraza 124 žene iz San Antonio de los Kobres. Fokusirale su se na gen AS3MT, za koji su ranija istraživanja pokazala da igra ključnu ulogu u metabolizmu arsena. Otkrile su skup genetskih varijanti u blizini tog gena koji snažno utječu na način na koji tijelo prerađuje arsen. Te varijante bile su znatno češće kod stanovnika gradića nego kod genetski sličnih populacija u Peruu i Kolumbiji, s kojima su podaci upoređeni iz međunarodnog projekta 1000 Genomes.

„Naši podaci pokazuju da je prilagodba na toleranciju arsena vjerovatno povećala učestalost zaštitnih varijanti AS3MT, što predstavlja prvi dokaz ljudske prilagodbe na toksičnu hemikaliju", napisale su istraživačice u studiji iz 2015. godine.

Arsen je visoko toksičan i povezan je s rakom, kožnim lezijama, komplikacijama u trudnoći i ranom smrću, a prirodno je prisutan u podzemnim vodama mnogih regija svijeta. Studija Univerziteta u Čikagu iz septembra 2025. godine, koja je obuhvatila više od 6.500 odraslih osoba izloženih arsenu u Bangladešu, identificirala je još dva genska klastera — FMO i GSTO — koja također utječu na efikasnost metaboliziranja arsena, pored varijante AS3MT. Te varijante, prema nalazima, tijelo čine sposobnijim da arsen pretvori u oblike koji se sigurno izlučuju urinom.

Kasnija istraživanja sugeriraju da se slični genetski signali mogu pojaviti i u drugim andskim populacijama izloženima arsenu generacijama, što podržava nalaz da dugotrajna izloženost može pokrenuti genetsku toleranciju — i upućuje na to da je prilagodba možda rasprostranjenija širom regije.

„S obzirom na teške štetne posljedice arsena po zdravlje i djece i odraslih", napisale su istraživačice, „osobe koje nose haplotip tolerancije na arsen… mogle bi imati vrlo jaku selektivnu prednost u okruženjima s visokim nivoom arsena."