Teleskop James Webb zabilježio eksploziju supernove iz najranijih dana univerzuma

Tim astronoma koji koristi svemirski teleskop James Webb (JWST) otkrio je supernovu koja bi mogla biti među najudaljenijima ikada zabilježenim. Objekt, nazvan AT 2026abck, datira iz perioda oko 1,15 milijardi godina nakon Velikog praska, kada je univerzum imao manje od desetine svoje sadašnje starosti. Ogromna zvijezda je svoju svjetlost oslobodila prije više od 12,5 milijardi godina, a zbog širenja univerzuma udaljenost između nje i Zemlje se u međuvremenu uvećala šest puta.

Otkriće je opisano u radu objavljenom 29. septembra 2026. na preprint serveru arXiv, koji još nije prošao recenziju. Prema koautoru studije Xiaohui Fanu, profesoru astronomije na Univerzitetu Arizona, supernova je na vrhuncu bila oko osam milijardi puta svjetlija od Sunca i gotovo jednako svijetla kao cijela galaksija Mliječni put. Tokom eksplozije, kako je naveo, zrači energiju koju će Sunce zračiti tokom oko dvije milijarde godina.

Svjetionik iz mladog univerzuma

Supernova sjaji na temperaturi od oko 16.000 stepeni Celzijusa (preko 30.000 stepeni Farenhajta), a njen omotač izbačenog materijala proširio se do radijusa od približno 46 astronomskih jedinica — otprilike koliko je Pluton udaljen od Sunca u svojoj najdaljoj tački. Njena matična galaksija, označena kao ID101411, ima oko 6,3 milijardi solarnih masa i, prema prvom autoru studije Mingyangu Zhuangu, astrofizičaru s Univerziteta Illinois Urbana-Champaign, stvara nove zvijezde više od deset puta brže od Mliječnog puta. Kao i druge rane galaksije, siromašna je metalima jer nije prošlo dovoljno vremena da masivne zvijezde stvore teže elemente.

Autori procjenjuju da su supernovu posmatrali u fazi od samo četiri do deset dana nakon eksplozije. Upravo je to, na tako ogromnoj udaljenosti, izuzetno rijetko. „Morate posmatrati isto malo polje neba iznova i iznova teleskopom JWST, a eksplozija se mora dogoditi u pravom trenutku. Imali smo sreće“, rekao je Zhuang. Otkriće je dodatno posebno jer je postignuto bez pomoći gravitacionog sočiva — efekta koji je predvidio Ajnštajn, a koji većina tako dalekih supernova koristi kao prirodnu lupu u obliku galaksija ili jata ispred sebe. „To je najudaljenija koju smo zaista vidjeli kako se pojavljuje“, istakao je Zhuang.

Eksplozija u usporenom filmu

Supernova je otkrivena u okviru programa NEXUS Treasury, u kojem JWST povremeno pretražuje dijelove neba u potrazi za drevnim eksplozijama. Teleskop je matičnu galaksiju posmatrao tokom prethodnih godina, a eksploziju konačno zabilježio 7. augusta 2026. U prethodnom posmatranju, 28. maja 2026, eksplozija još nije postojala — na Zemlji je u međuvremenu prošao 71 dan, dok je u vlastitom vremenu supernove prošlo svega oko 12 dana. Razlog je širenje univerzuma koje, iz naše perspektive, usporava vrijeme.

„Budući da se univerzum proširio od kada je ova svjetlost emitovana, sve o ovoj eksploziji nama izgleda usporeno, oko šest puta sporije nego što se stvarno dogodilo“, objasnio je Zhuang. „Promjene koje su na supernovi trajale sedmicu, nama se odvijaju oko šest sedmica.“

O prirodi ove drevne eksplozije, koja je blistala toliko da je možemo posmatrati skoro preko cijelog univerzuma, još uvijek ostaju misterije. Za razliku od konvencencionalne supernove sa kolapsom jezgra — u kojoj zvijezda između otprilike osam i 50 solarnih masa potroši nuklearno gorivo i doživi brzi kolaps jezgra i naknadnu eksploziju — novootkrivena supernova bi mogla biti jedna od najrjeđih i najmoćnijih eksplozija u univerzumu, navode autori studije. Poznata kao superluminozna supernova, ovakva vrsta eksplozije oslobađa desetine ili stotine puta više energije od konvencionalnih supernova. Da li će se eksplozija nastaviti zagrijavati ili početi hladiti, moglo bi otkriti šta se tačno dešava u njenoj okolini i šta ju je izazvalo, navodi tim. „Naša interpretacija je još preliminarna“, zaključio je Zhuang. „Naknadna posmatranja reći će nam više o tome kakva je to tačno bila eksplozija.“