Vještačka inteligencija na sceni Bajrojta: publika podijeljena oko AI verzije Vagnerovog "Prstena"

Ovogodišnji Bajrojt festival u Njemačkoj donio je neočekivanu novinu — operski ciklus Richarda Vagnera "Prsten Nibelunga" izveden je uz vizuale koje u realnom vremenu generišu algoritmi vještačke inteligencije. Produkcija nosi naziv 10010110, što predstavlja binarni zapis broja 150, a povod je obilježavanje stoljeća i po od praizvedbe ovog kapitalnog djela na istom festivalu davne 1876. godine.

Idejni vođa projekta je Marcus Lobbes, koji vodi njemačku Akademiju za pozorište i digitalnost. Njegov tim koristio je arhivske materijale iz ranijih inscenacija kako bi obučio kompjuterske sisteme, čiji su vizuali potom projektovani na široke ekrane postavljene preko cijele pozornice. Izvođači su tokom četverodnevnog izvođenja opere, koja traje gotovo petnaest sati, pretežno bili statični.

Nepredvidive slike na sceni

Posebnost ove postavke je u tome što AI sistem samostalno bira šta će prikazati tokom izvođenja. Na ekranima su se nizali arhivski materijali, historijski prizori i pejzaži — neki preuzeti iz dokumentacije, neki nastali radom algoritma. Baš ta nekontrolisana izmjena sadržaja pokazala se kao najsporniji element produkcije.

Muzička historičarka Flora Willson u osvrtu za Guardian opisuje kako su lica na ekranima bljeskala i nestajala prije nego što ih je bilo moguće prepoznati. Povremeno bi se pojavile poznate ličnosti poput Hitlera, kraljice Elizabete II ili Kennedyja, ali većina figura ostajala je neidentificirana. Willson navodi kako su se apstraktni oblici neprestano transformisali jedni u druge, stvarajući osjećaj stalnog prelaska iz potpune nejasnoće u banalnu očiglednost.

Podijeljena reakcija publike

Završetak opere donio je zanimljiv kontrast u reakcijama, kako prenosi Ronald Blum iz Associated Pressa — dirigent i pjevači nagrađeni su ovacijama stojećke publike, dok je tim odgovoran za digitalni dio produkcije dočekan zvižducima. Lobbes, koji je 2025. godine gostovao u podcastu "Entrepreneurial Realities", ističe da bajrojtsku publiku čine ljudi koji Vagnerovo djelo poznaju do detalja.

Za Lobbesa, AI u ovoj inscenaciji funkcioniše kao mehanizam koji povezuje prošlost i sadašnjost — nešto poput kolektivnog sna koji priziva ranije interpretacije i preispituje njihovo značenje u današnjem kontekstu. Organizatori festivala opisuju ovaj pristup kao pokušaj da se Prsten tretira kao djelo otvoreno za stalno novo čitanje, upravo zato što nosi bogatu i složenu historiju.

Četvrt vijeka stvaranja

Vagner je rad na Prstenu započeo 1848. godine, a trebalo mu je više od dvadeset pet godina da dovrši četiri međusobno povezane opere ukupnog trajanja od petnaest sati — format bez presedana u dotadašnjoj muzičkoj historiji. Priča, zasnovana na nordijskim i germanskim mitovima, prati sudbinu magičnog prstena koji daje vlast, te borbu između božanstava, smrtnika, patuljaka i divova oko njega.

Reakcije na Lobbesovu AI inscenaciju nisu bez historijskog presedana na Bajrojtu. Kada je francuski reditelj Patrice Chéreau 1976. godine premjestio radnju iz mitskog okruženja u industrijsku revoluciju — doba u kojem je sam Vagner odrastao — i njegova verzija izazvala je burne polemike među publikom.