Eksperimentalna terapija djelimično vratila vid nekim slijepim pacijentima

Retinitis pigmentosa je grupa nasljednih bolesti kod kojih genetske promjene oštećuju fotoreceptore na mrežnjači, ćelije koje normalno registruju svjetlost. Simptomi mogu početi u djetinjstvu ili kasnije, a bolest napreduje različito — najprije često slabi noćni vid, a zatim se sužava periferni vid. Vremenom može dovesti do potpune sljepoće. Bolest mogu dobiti i osobe bez poznatih obolelih rođaka, a uzrokuje je promjena u više od 100 gena, što razvoj terapija čini izuzetno složenim.

Pristup koji su istraživači testirali naziva se optogenetska terapija. Ona daje nervnim ćelijama koje su preživjele bolest novi način da reaguju na svjetlost. Svaki učesnik je dobio po jednu injekciju u oko s lošijim vidom. Modifikovani virus isporučio je instrukcije za proizvodnju svjetlosno-osjetljivog proteina ChrimsonR u ganglijske ćelije mrežnjače, nerve koje vizuelne signale šalju prema mozgu.

Kako funkcionišu naočare

Terapija se koristi u kombinaciji sa posebnim naočarama. Kamera na naočarama bilježi promjene svjetline, a procesor te promjene pretvara u obrasce jantarnog svjetla koje projektor usmjerava na mrežnjaču i aktivira protein. „Genska terapija dostavlja svjetlosni senzor slijepoj mrežnjači i čini je ponovo osjetljivom na svjetlost. Naočare obezbjeđuju svjetlosnu stimulaciju na talasnoj dužini na koju ovaj senzor reaguje“, objasnili su oftalmolog José-Alain Sahel sa Univerziteta u Pittsburghu i istraživač vida Botond Roska sa Instituta za molekularnu i kliničku oftalmologiju u Bazelu. Oni su dodali da se naočare prilagođavaju vanjskim uslovima osvjetljenja i mijenjaju signal kako bi stimulacija mrežnjače bila optimalna.

Rezultati ispitivanja

Ispitivanje je obuhvatilo 10 osoba s teškim gubitkom vida na oba oka, a primarno je procjenjivalo bezbjednost. Učesnici su vježbali korištenje naočara, a tokom vizuelnih testova njihovo neliječeno oko je bilo pokriveno. Sedam učesnika pokazalo je povećanu osjetljivost na svjetlost, u rasponu od otprilike dvostruke do 62-roke. Šest ih je postiglo porast od oko četiri puta ili više, što je tim smatrao klinički značajnim. Taj prag potiče iz ranijih istraživanja i nije bio unaprijed definisan protokolom ispitivanja.

Osam učesnika radilo je i testove prepoznavanja objekata, u kojima su pokušavali otkriti, locirati i dodirnuti svesku ili malu kutiju heftalica te odrediti orijentaciju šipke. Četiri učesnika su dosljedno bolje otkrivali svesku s naočarama tokom ponovljenih sesija koje su trajale otprilike godinu do godinu i po dana. Drugi nisu pokazali dosljedno poboljšanje. Kriteriji za klasifikaciju učesnika kao osoba koje su reagovale na terapiju nisu bili unaprijed specificirani. Bolji rezultati bili su povezani s većim brojem trening sesija, ali raspon mogućih vrijednosti uključivao je i potpunu odsustvo povezanosti.

Sahel i Roska objasnili su da razlike među pacijentima u porastu osjetljivosti mogu odražavati koliko dobro vektor genske terapije doseže ćelije mrežnjače, koliko ćelija je preostalo, ili druge faktore poput treninga nošenja naočara. Snimanja mozga kod pet odabranih učesnika podržala su mogućnost da su vizuelni signali stigli do mozga, a četiri od njih su već reagovala u bihevioralnim testovima. Kod nekih procjena interval pouzdanosti uključivao je nulu.

Bezbjednost i nuspojave

„Bezbjednost je bila vrlo dobra i nije ograničenje“, kazali su Sahel i Roska, s tim da su autori upozorili da nalazi o bezbjednosti potiču od 10 učesnika. Zabilježena su 34 nuspojave na oku kod devet učesnika, uglavnom blage ili umjerene. Sedam ih je razvilo upalu unutar oka, koja je uspješno izliječena bez dugotrajnih posljedica. Jedan težak događaj bio je privremeno začepljenje centralne arterije mrežnjače neposredno nakon injekcije, koje se povuklo u roku od nekoliko minuta nakon primjene lijeka.

Zabilježeno je i 70 sistemskih nuspojava, uključujući šest teških. Glavni istraživač, pod nadzorom odbora za praćenje podataka i bezbjednosti, procijenio je da nijedna sistemska nuspojava nije povezana s genskom terapijom ili injekcijom. Tri blage sistemske nuspojave bile su povezane s naočarama.

Četiri učesnika završila su petogodišnje praćenje, nekoliko drugih praćeno je dvije do četiri i po godine, dok su dva ranije odustala od ispitivanja. Izvještaj proširuje studiju iz 2021. godine o jednom učesniku, čiji su rezultati uključeni u ovu grupu. Ispitivanje je finansirala kompanija GenSight Biologics, koja je pomogla u njegovom dizajniranju i upravljala podacima. Ispitivanje nije bilo randomizovano i nije imalo kontrolnu grupu, te su potrebna dalja istraživanja kako bi se procijenile koristi i rizici.

„Ono što još uvijek nedostaje je mogućnost prepoznavanja lica i čitanja; veća osjetljivost optogenetskog senzora također bi bila vrijedna“, kazali su Sahel i Roska.